۞ C A H A N ۞

NƏ YOLLARDAN KEÇDİK!

…Qırmızı işıq arxasında
              tanışdıq,
ağ cizgilər üzərində.
Qıvraq arabalar tək
              zaman ötdü önümüzdən…
Ardıcıl siqnallar –
              və öyləcə polis fitləri!
Baxmadıq,
qırmızı işıqlar arxasında sevişdik…
Və keçilməz
nə yollardan keçdik
              gözlərinin yaşıl işığıyla!

Davamı...

Qədri-təlayi-xalisimi cövhəri bilür,
Nadan yanında xaklə gərçi müsaviyəm.
Kutəhnəzər görür məni yerdə Günəş kimi,
Surətdə gərçi ərziyəm, amma səmaviyəm!
                                                            Tərzi

XVII yüzillikdə fars dilində Təsir Təbrizi, Valehi Ərdəbili, Cuya Təbrizi, Müti Təbrizi, Ziyadi Qarabaği, Naseh Təbrizi, İbrahim Ordubadi, Sabit Təbrizi, Məhvi Ərdəbili və başqa şairlərimiz yazıb-yaratmış, farsdilli ədəbiyyatın yayıldığı geniş regionda kifayət qədər şöhrət tapmışlar. Bu gün həmin şairlərin adları və əsərləri əksər mütəxəssislərə belə məlum olmasa da, onlar öz dövrlərində ədəbi prosesin fəal iştirakçısı kimi müasirlərinin yaradıcılığına, bədii zövqlərin formalaşmasına təsir göstərmiş, mənəvi-estetik tələblərin ödənilməsində bu və ya digər dərəcədə rol oynamışlar. Onların ədəbi irsi, şübhəsiz, xalqımızın bədii mədəniyyətinin bir parçası, tərkib hissəsidir və həmin irsin üzə çıxarılması, nəşri, tərcüməsi və təqqiqi müasir ədəbiyyatşünaslıq elmimizin mühüm vəzifələrindən biridir.
Bu dövrdə yaşamış sənətkarlar içərisində orijinal poetik istedadı ilə seçilən şairlərdən biri də Tərzi Əfşardır. Onun yaradıcılığı təkcə konkret ədəbi-tarixi dövrün faktı kimi deyil, həm də bir sıra xüsusiyyətləri baxımından nadir və hətta müstəsna hadisə kimi maraq doğurur. Və görünür, məhz sonuncu cəhətə görə Tərzinin irsi yuxarıda adlarını çəkdiyimiz müasirləri ilə müqayisədə diqqəti daha çox cəlb etmiş və onun tədqiqi sahəsində bəzi təşəbbüslər göstərilmişdir. Əlbəttə, təzkirəçilər ənənəyə uyğun olaraq, onun haqqında bir neçə cümləlik, çox vaxt olduqca az informasiya yükünə malik qeydlər və şeirlərindən müəyyən beytlər verməklə kifayətlənmişlər. Şairin sonrakı tədqiqatçıları əsasən Rzaqulu xan Hidayətin «Məcməül-füsəha»dakı xəsis məlumatına istinad etmişlər.

Davamı...

Xəbər verildiyi kimi, bu günlərdə Güney Azərbaycanın tanınmış el şairi Dədə Katibin «Günümüz aydın» adlı sayca üçüncü kitabı işıq üzü görüb. Həmin kitabdan üç şeiri sizə təqdim edirik.

OĞLUYAM

Yaradana şükr elirəm,
Mən bir müsəlman oğluyam.
Fikr etməmiş danışmaram,
Bir doğru insan oğluyam.

İlham almışam Qurandan,
İbrət almışam zamandan,
Qorxmaram tozdan, dumandan,
Dalğalı tufan oğluyam.

Mən bir türkəm, bozqurdluyam,
Oğuz, Dədə Qorqudluyam,
Bir qızğın atəş odluyam,
Bir qeyrətli qan oğluyam.

Dədə Katib, elim türkdür,
Doğru-düzgün yolum türkdür,
Xoş danışan dilim türkdür,
Mən Azərbaycan oğluyam.

Davamı...

YALANÇILAR

Uşaqlıqda
Ay əllərimi aldatdı gölməçədə
Cavanlıqda
Sən ürəyimi aldatdın
Həyətdə
İndi baxıram
Yol ayaqlarımı aldadıb
Küçədə

Davamı...

Sözcüklərin qabığını soyub
hər sətirdə boşqaba qoymuşam
gəlib yeyəcəksənmi?
Arazda bir qayığım vardır
kürəyi sevgidən
minib gedəcəyikmi?
Hansı zaman
gözləyişin köynəyinin düymələrini
ürəyimdən açacaqsan?
Sözcüklərin qabığını soyub
hər sətirdə boşqaba qoymuşam
qaralarmı?

Davamı...

Rəsul Yunan 1969-cu ildə doğulub. Şair, nasir və tərcüməçi kimi fəaliyyət göstərir. Əsərlərini həm türkcə, həm də farsca yazır. İndiyədək bir neçə kitabı çıxıb: «Cəhənnəmdə konsert», «Mən pis bir oğlan idim», «Mələklər» və s.

***
Sevgini bəzəksiz istədik,
dünyanı tüfəngsiz…
Qara divarlar üstünə
qırmızı güllər çəkdik.
Yolçular bizə güldü,
bizə güldü yolçular.
Biz sadəcə baxdıq…

Yollar
şəhərin ətrafında düyünlənmişdi.
Biz şəhərdə qalıb çürüdük və oxuduq:
«Bizi buradan apara bilməyən qatar –
qatar deyil».

Davamı...

Doğan Cüceloğlu Türkiyənin tanınmış alimlərindən biridir. O, fərdi və sosial psixologiya sahəsində ən mürəkkəb problemləri araşdırır, həmin problemlərin həlli üçün düzgün və real yollar tapmağa çalışır.
D.Cüceloğlu Mersində anadan olmuş, İstanbul universitetinin psixologiya fakültəsini bitirmiş, ABŞ-da linqvistik psixologiya üzrə doktorluq dərəcəsi aldıqdan sonra bir müddət öz ölkəsinin müxtəlif universitetlərində (Hacəttəpə, Boğaziçi) dərs demişdir. 1980-1996-cı illərdə Kaliforniyadakı Fulerton universitetində çalışmışdır. Sonra öz ölkəsinə dönərək, intensiv yaradıcılığla məşğul olmağa başlamışdır. “İnsan və davranışı”, “İçimizdəki uşaq”, “Bir qadın, bir səs”, “Qorxu mədəniyyəti” və s. kimi kitabların müəllifidir. 

İnsan elə bir varlıqdır ki, yalnız ünsiyyət prosesində mövcud ola bilir, buna görə də düşünmək və düşüncəsini çatdırmaq qabiliyyəti ictimai həyatın bünövrəsini təşkil edir. İnsanın hiss və fikirlərini böluşmək imkanının məhdudlaşdırılması, yaxud genişləndirilməsi onun həyat tərzinin dəyişməsinə səbəb olur. Bizim dövrümüz həmin mübadilə imkanının genişlənməsinə və bunun nəticəsində baş verən dəyişikliyə parlaq sübutdur. Bu dəyişiklik saysız informasiyalar və işarələrin meydana gəlməsindən və onların geniş bir sahəyə yayılmasından doğmuşdur. Heç bir texniki ixtira informasiya texnikasının inkişafı qədər insanların həyat tərzinə, fərdlərin şüuruna və ictimai davranışa təsir göstərə bilməmişdir. Kutləvi kommunikasiya vasitələri sahəsində tanınmış Amerika ekspertlərindən biri olan Taqer bu məsələ barədə yazır: "Əvvəllər nəsildən-nəslə şifahi şəkildə ötürülən biliklər yazı ixtira olunduqdan sonra kitab vasitəsilə ötürülməyə başladı. Mətbəənin yaranması və savadsızlığın aradan qaldırılması müasir sənayeləşmiş cəmiyyətin əsasını təşkil edən informasiya mübadiləsinin meydana gəlməsinə səbəb oldu. İndi biz elə bir dövrdə yaşayırıq ki, dünyanın bütün nöqtələri kosmik peyklər vasitəsilə bir-birinə bağlanmışdır. Hazırda hər hansı ölkədə baş vermiş istənilən hadisədən dəqiqələrlə ölçülən bir zaman müddətində bütün dünya xəbər tuta bilir. Cəmiyyətin modernləşməsi və mürəkkəbləşməsi ilə bərabər insan əlaqələrinin sayı da artmışdır. Biz hər gün yüzlərlə əlaqədən toxunmuş əlaqələr torunda yaşayırıq. Hesablanmışdır ki, böyük bir şəhərdə yaşayan hər bir fərd gündə orta hecabla 1500 informasiya alır, başqa sözlə desək, hər bir nəfər gündə orta hesabla 1500 dəfə bir nəfərin diqqətini özünə cəlb edir".
İbtidai cəmiyyətlərdə insanlarla yalnız bədənin fiziki gücünün imkanları çərçivəsində əlaqə qurmaq mümkün olurdu. Yəni hər bir fərd özündən o qədər də uzaqda olmayan, onunla bir kənddə yaşayan qohumları, dostları və qonşuları ilə ünsiyyətə girə bilirdi. Kutləvi ünsiyyət vasitələrinin inkişafı əlaqə hüdudlarını genişləndirdi və kənd, şəhər, ölkə çərçivəsindən kənara çıxan əlaqələrin qurulmasını mümkün etdi. Maraqlı burasıdır ki, bu gün insan çox vaxt onunla bir binada yaşayan qonşusunun anasının vəfatından xəbər tutmur, lakin dünyanın o başında hansısa musiqiçinin avtomobil qəzasına düşdüyünü bilir!

Davamı...

Misirə uçuşumuz üç saatdan çox çəkdi. Mahir pilot olan Məhəmmədrza Behzad Müizzi ilə birgə təyyarəni idarə edirdi. Təqribən bir saatlıq uçuşdan sonra o, pilot yerini tərk edib restorana gəldi, Fərəh və mənimlə bərabər yemək yeməyə başladı. Bilmirəm, beynindən nələr keçdisə, müqəddiməsiz-filansız dedi: «Atam böyük səhv eləyib. Onun kifayət qədər vaxtı vardı ki, Kamal Atatürk kimi ruhaniləri qılıncdan keçirsin!»
Günortadan sonra Asuan aerodromuna çatdıq. Təyyarə enməyə hazırlaşarkən, Məhəmmədrza yenidən öz pilot yerini tutdu. Hava ilıq və xoş idi. Prezident Ənvər Sadatla xanımı bizi qarşılamağa gəlmişdilər. Rəsmi qarşılama mərasiminin bütün qaydaları icra olundu, hətta toplardan havaya atəş də açıldı. Məhəmmədrza yorğun və pərişan görünürdü. Sadat irəli gəlib Məhəmmədrzanın və qızımın üzündən öpdü və dedi: «Əlahəzrətlə xanımı əmin ola bilərlər ki, öz ölkələrində və qardaşlarının yanındadırlar!» Bu sözləri eşidən Məhəmmədrzanın gözləri yaşardı. Vitse-prezident Mübarək də qarşılayanlar arasında idi. Sadatla xanımı 1976-cı ildə İranda rəsmi səfərdə olmuşdular. Həmin səfər zamanı Məhəmmədrza səxavət göstərib Misirə bir milyard dollarlıq kredit ayırmışdı. Xanım Cihan Sadat qızım Fərəhin yaxın rəfiqəsi idi və inqilaba qədər onlar həftədə bir neçə dəfə telefonla danışırdılar...
Şam süfrəsi arxasında Sadatla Məhəmmədrza arasında xeyli söhbətlər oldu. Sadat Məhəmmədrzanı ilk dəfə Fövziyə xanıma elçi gələrkən gördüyünü söyləməklə onu heyrətə saldı. Sadat dedi ki, 1939-cu ildə Məhəmmədrza Fövziyəni görmək üçün Misirə gələndə o, kral Faruqun ordusunda xidmət edən gənc zabit imiş və İran vəliəhdinin (Məhəmmədrzanın) şərəfinə düzülmüş fəxri qaravulda dayanıbmış.
Yeməkdən sonra istirahət salonuna keçib müxtəlif içkilər içə-içə söhbəti davam etdirdik. Həkimlər Məhəmmədrzaya spirtli içki içməyi qadağan etsələr də, o, bir stəkan konyak içdi, sonra onun stəkanı bir neçə dəfə dolub boşaldı. Konyak öz işini gördü – şah birdən ağlamağa başladı. O, məsum uşaq kimi hönkür-hönkür ağlayırdı.

Davamı...

Xəbər verildiyi kimi, Təbrizdəki «Əxtər» nəşriyyatında doktor Hüseyn Düzgünün tərtibçiliyi ilə Nəsiminin türkcə divanı çap olunmuşdur. H.Düzgünün həmin nəşrə yazdığı müqəddimədən bir parçanı sizə təqdim edirik.

Seyid Nəsiminin ədəbi yaradıcılığını iki dövrəyə bölmək olar:

1. İLK DÖVRƏ

Onun 25-26 yaşlarına qədər, yəni Fəzlullah Nəimi ilə tanış olması və onun təriqət və məsləkini qəbul etməsinə qədərki dövrəni yaradıcılığının ilk dövrəsi adlandırırıq. Bu dövrədəki şeirlərində o, Xacə Əhməd Yəsəvi (ölümü 562 h.) və Cəlaləddin Rumi (ölümü 604 h.) təsirində nəsihətamiz, təlimi və hikmətli şeirlər və on dörd məsum (ə.s.) üçün mənqibələr yazırdı.
Söz yox ki, o, bu dövrdə şairliyini sınamağa başlayan bir etiqadlı və savadlı gənc kimi zühur edir. Bütün şiəyyələr, mənqibələr, nəsihətverici qəzəllər və qəsidələr, hikmətli tuyuqlar və məsnəvilərini bu dövrəyə aid etmək olar.
Belə şeirlərdə irfan axıcılığı yoxdur və şeir dili qurudur. Şairdə coşqun ürək olsa da, coşqun dil yoxdur. Şair hələ dərin mənaları laybalaylı dil ilə bəyan etməyə əl tapa bilməmişdir. Bu dövrədə şairin sabit təxəllüsü də yoxdur, o gah Seyyid, gah Hüseyni və gah Seyid Nəsimi və bəzən də Haşimi təxəllüs edir.
Türkcə divanında bu dövrəyə aid olan şeirlərini yüz qitəyə yaxın müxtəlif qəlibli şeirlər təsbit etmək olar. Bu dövrəyə aid şeirlərinə, ümumiyyətlə, nəsihət vermə ruhu hakimdir:

Divi-rəcimə, ey könül, qılma dəxi mütabiət,
Tanrı sözün eşidicək, sidq ilə qıl mülazimət.
Yaxşılıq eylə sən, sənə yaxşılıq eyləyə xuda,
Aqibət əslinə qılır xeyrə, şərə muraciət.

Davamı...

T Ə N H A …

İndi məni qurbangaha aparırlar
Eşidin, ey yığışıb tamaşaya duranlar,
və səfehlikləri sayca mənim etmədiyim günahlardan çoxlar:

- Mən heç vaxt sizlərdən olmamışam!

Sizin cənnətiniz məni ağuşuna almaq arzusuyla intizar cəhənnəminin odunda
yanıb külə dönəcək; və mən sizin qorxduğunuz cəhənnəmə
elə bir od aparacağam ki, onun hərarətindən yazıq cəhənnəmdəkilər
onları dövrələyən atəşi sərin şərbət kimi başlarına çəkəcəklər.

Çünki mən sizdəki hər şeyə, sizə bağlılığı olan hər bir şeyə nifrət edirəm:
övladlarıma
və atama
sizin qoxumuş qucağınıza
və çox vaxt əlimi hiyləgərliklə sıxan əllərinizə

qəzəb və mehribanlığınıza
və özümə –
istər-istəməz, zahirən sizə oxşadığına görə… 

Davamı...